SZLAK ŚW. JAKUBA

  odcinek północny 

              Europejski Szlak Kulturowy – św. Jakuba.        

Odcinek Iława – Toruń .

 

Szlak Camino de Santiago to najsłynniejszy obok szlaków do Rzymu i Jerozolimy pielgrzymkowy szlak średniowiecznej Europy. Jego główna trasa biegła z Litwy, przez Polskę, Niemcy, Francję do Hiszpanii, a konkretnie do grobu św. Jakuba Apostoła w mieście Santiago de Compostela w Galicji. Kult Świętego w hiszpańskim mieście zaczął się rozwijać od połowy IX wieku, jednak apogeum pielgrzymek przypadło na wieki XII – XIV. W XII wieku papież wydał bullę, w której uznał miasto Santiago de Compostela, obok Rzymu i Jerozolimy za święte miejsca chrześcijaństwa. Średniowieczne pielgrzymowanie posiadało wyłącznie charakter religijny i wiązało się z umacnianiem nadwątlonej wiary, intencją, ślubowaniem, pokutą lub dziękczynieniem pielgrzymującego. W latach 80 – tych XX wieku nastąpił renesans Szlaku św. Jakuba. W 1987 roku szlak ogłoszono pierwszym Europejskim Szlakiem Kulturowym, w 1993 roku został wpisany na Listę Światowego dziedzictwa Kulturowego UNESCO. Tak w Europie jak i w Polsce istnieją już odnogi poprowadzone od szlaku głównego m.in. Dolnośląska Droga św. Jakuba, Małopolska Droga św. Jakuba lub Wielkopolska Droga św. Jakuba. Szlak św. Jakuba zwany również Drogą św. Jakuba, Camino de Santiago albo Camino Polaco na terenie województwa kujawsko – pomorskiego powstał dzięki współpracy i wsparciu finansowym samorządów lokalnych: Urzędu Miasta Torunia, Urzędu Miejskiego w Brodnicy oraz Urzędu Gminy Kurzętnik. Szlak w terenie wyznaczyła grupa znakarzy  szlaków z Oddziału Miejskiego PTTK im. Mariana Sydowa w Toruniu. Znaki szlaku składają się z niebieskiego kwadratu o boku 15 cm, tworzącego tło pod stylizowaną muszlę morską w kolorze żółtym. W zależności od kierunku przebiegu szlaku w terenie były używane 3 znaki. Pierwszy – węższą częścią muszli skierowaną ku górze oznacza kontynuowanie marszu na wprost, natomiast dwa kolejne – skierowane węższymi częściami muszli w prawo lub w lewo, wskazują zmianę kierunku marszu. Dodatkowo dwa ostatnie znaki posiadają pod muszlą żółte strzałki skierowane w prawo lub w lewo, które dodatkowo sygnalizują zmianę kierunku.

0,0km Iława miasto liczące 32 tys. mieszkańców, położone nad jeziorem Jeziorak. Prawa miejskie otrzymało z rąk krzyżackich w 1305 r. Po II pokoju toruńskim należało nadal do Krzyżaków, a od hołdu pruskiego do Prus Książęcych. W 1706 r. prawie całe miasto zostało zniszczone przez pożar. Iława zaczęła się rozwijać gospodarczo i przemysłowo dopiero od XIX w. na skutek budowy Kanału Elbląskiego oraz po uruchomieniu linii kolejowych, stając się bardzo ważnym węzłem komunikacyjnym. W czasie II wojny światowej miasto zniszczone zostało w 75%, głównie przez żołnierzy Armii Czerwonej. Ciekawostki krajoznawcze: gotycki kościół Przemienienia Pańskiego z lat 1317 – 1325, przebudowany w XVI w.; nikłe fragmenty gotyckich murów z połowy XIV w. ; dawna wozownia – stajnia z końca XIX w.( tawerna „Kaper”),; przy dworcu PKP – dwie wieże ciśnień, jedna z około 1915 r., druga z 1871 r. Dwie kolejne wieże ciśnień znajdują się: przy ul. 1 – go Maja z początku XX w. oraz przy ul. Wojska Polskiego z 1942 r. Na południe od Iławy zespół niemieckich schronów zbudowanych w ramach „Pozycji Iławskiej” przed II wojna światową. Baza hotelowo – gastronomiczna. Dojazd PKP i PKS

8,0km Katarzynki osada leśna z budynkiem dawnej leśniczówki Katarzynki. Ciekawostki krajoznawcze: na północ od osady usytuowane jest jezioro Czerwone a przy szosie do Iławy jeden z niemieckich schronów tzw. Pozycji Iławskiej. Schron powstał, krótko przed wybuchem II wojny światowej.

12,5km Radomno – wieś lokowana w latach 1301 – 1331 przez komtura krajowego Siegharda von Schwarzburga w komturstwie dzierzgońskim. W 1316 r. Luther von Braunschweig ponowił przywilej wydany dla wsi i uposażył sołtysa 10 łanami ziemi ( około 170 ha ), nadał młyn wodny o 1 kole oraz karczmę. W tym samym dokumencie został wymieniony pleban Piotr, proboszcz miejscowego kościoła św. Katarzyny. W 1570 roku wieś należała do króla w starostwie bratiańskim. Ciekawostki krajoznawcze: murowany kościół  Najświętszego Serca Jezusa zbudowany w latach 1903 – 1906, w stylu neogotyckim. Na cmentarzu przykościelnym kwatera grobowa rodziny Chrzanowskich, właścicieli majątku Gryźliny. Dwór murowany z połowy XIX w. W otoczeniu dworu park dworski z tego samego okresu. Na jednej ze ścian budynku szkoły zawieszona jest tablica z 14 nazwiskami osób zamordowanych przez Niemców w okresie II wojny światowej.  Na wyspie jeziora Radomińskiego, które posiada powierzchnię 115 ha oraz maksymalną głębokość 28 m, usytuowane są wały średniowiecznego grodziska. Węzeł pieszych szlaków turystycznych: międzynarodowego E – 11 w kolorze żółtym prowadzącego z Torunia do Radomna a dalej do Iławy oraz czerwonego z Nowego Miasta Lubawskiego do Radomna. Gospodarstwo agroturystyczne. Dojazd PKS

. 

<< 12,5 km  Radomno - wyspa z grodziskiem   

               Radomno - pomost na jeziorze.>>

                                Fot. H. Miłoszewski.

    

16,5km Chrośle – wieś wymieniona w 1340 r., wtedy sołtys Tileman Freyfald otrzymał od Zakonu krzyżackiego przywilej lokacji  wsi. W XIV w. we wsi istniał kościół parafialny św. Wawrzyńca. Od powstania do 1527 r. parafia należała do diecezji pomezańskiej. Po śmierci ostatniego proboszcza Walentego w 1600 r., parafię zlikwidowano. Dotychczasowa świątynia  została kościołem filialnym parafii w Skarlinie, następnie po 1730 r. parafii w Radomnie. W 1437 r. wieś należała do Krzyżaków w wójtostwie bratiańskim. Po 1466 r. stała się własnością królewską w starostwie bratiańskim. Ciekawostki krajoznawcze: przy drodze polnej do Rudy cmentarz ewangelicki z XIX w., z kilkunastoma zdewastowanymi nagrobkami. W centrum kapliczka z figurą Chrystusa i inskrypcją: „ Króluj nam Chryste – 1946”. Dojazd PKS.

18,0km Nowy Dwór Bratiański – wieś wzmiankowana w 1402 r. jako własność Zakonu krzyżackiego w wójtostwie bratiańskim. W 1414 r. wieś poniosła szkody wojenne. Po 1466 r. należała do króla polskiego w starostwie bratiańskim. W 1752 r. król August III nadał lemaństwo (rodzaj własności) w Nowym Dworze szlachetnym małżonkom Przanowskim. Ciekawostki krajoznawcze: w centrum wsi doskonały widok na grodzisko, określone miejscową nazwą „ Góra Pikówka ”. Grodzisko porośnięte jest lasem sosnowym. Kapliczka z figurą Matki Boskiej – współczesna. Dworek z przełomu XIX i XX w. w otoczeniu dawnego częściowo zachowanego parku.  Dojazd PKS.

22,5km Nawra – wieś wzmiankowana w 1414 r. jako zniszczona. W 1418 r. należała do Zakonu krzyżackiego i podlegała administracyjnie wójtowi w Bratianie. Od 1466 r. wieś była własnością króla polskiego w starostwie bratiańskim. Ostatnim właścicielem majątku Nawra oraz pobliskiego Mszanowa był Jan Graduszewski. Ciekawostki krajoznawcze: kapliczka przy domu z nr 52 z figurą Matki Boskiej we wnęce z 1945 roku, następna: w centrum wsi z figurą Matki Boskiej. Na wzniesieniu górującym nad Nowym Miastem Lubawskim usytuowany jest pomnik upamiętniający zamordowanych w czasie II wojny światowej mieszkańców Nowego Miasta Lubawskiego i okolic. Pomnik został  zbudowany  w 1962 r. według projektu artysty rzeźbiarza R. Wachowskiego. Dojazd PKS

25,5km Nowe Miasto Lubawskie (dworzec PKS) – miasto nad rzeką Drwęcą w południowej części województwa warmińsko – mazurskiego. Lokowane w 1325 r. przez komtura ziemi chełmińskiej Ottona von Lutterberga. Około połowy XIV w. zostało okolone murami obronnymi z bramami i basztami. Krzyżacy zbudowali zamek, który w latach 1334 – 1343 był siedzibą krzyżackiego wójta okręgu nowomiejskiego. Nieco później siedzibę przeniesiono do pobliskiego zamku w Bratanie. W 1353 r. wielki mistrz Winrych von Kniprode odnowił przywilej lokacyjny dla Nowego Miasta. Przywileje miastu odnawiano, również w latach 1384 oraz 1453. Największy rozwój miasta przypadł na XIV w. Po zwycięstwie grunwaldzkim w trakcie marszu na Malbork wojska polskie zdobyły miasto i król Władysław Jagiełło ustanowił swojego zarządcę miasta – Jana Kretkowskiego. W myśl postanowień I pokoju toruńskiego w 1411 r. miasto pozostało w państwie krzyżackim. Na zjeździe w Kwidzynie w 1440 r. przedstawiciele rady miasta początkowo opowiedzieli się za Związkiem Pruskim, lecz wkrótce przysięgali wierność i posłuszeństwo wielkiemu mistrzowi. Po II pokoju toruńskim w 1466 r. miasto zostało inkorporowane do Korony przez króla Kazimierza Jagiellończyka. Po okresie rozwoju gospodarczego w XVI w. wskutek  wojen polsko – szwedzkich w latach 1626 – 1629 oraz 1655 – 1660 nastał czas zniszczeń wojennych, rabunków i przemarszów wojsk. Głód i ubóstwo spowodowały liczne zarazy i choroby, które doprowadziły do wyludnienia miasta i wielu wsi. W 1772 r. wskutek traktatu rozbiorowego miasto włączono do państwa pruskiego, z krótkim epizodem w latach 1807 – 1812, kiedy należało do Księstwa Warszawskiego. Okres XIX w. to czas rozwoju przestrzennego i gospodarczego miasta. Oddano do użytku wiele nowoczesnych połączeń drogowych i kolejowych, zbudowano kilka nowych zakładów: tartaki, cegielnie, browary i rzeźnię. Mieszkańcy miasta uzyskali niepodległość w dniu 19 I 1920 r. W dniu 3 IX 1939 r. oddziały niemieckiego Wehrmachtu wkroczyły do Nowego Miasta. Hitlerowski terror i okupacja zakończyły się w dniu 18 I 1945 r. z chwilą wkroczenia Armii Czerwonej. Ciekawostki krajoznawcze: bazylika św. Tomasza Apostoła, wzniesiona w XIV wieku jako gotycka. Warto w niej zobaczyć: kaplicę grobową rodu Działyńskich z XVI wieku, mosiężną płytę nagrobną wójta bratiańskiego Kunona von Liebensteina, ufundowaną przez wielkiego mistrza Konrada von Jungingena na początku XV w., kamienną pietę z XV w., rzeźbę Matki Boskiej Łąkowskiej z XV w. przeniesioną z klasztoru w Łąkach oraz chorągiew żałobną Pawła Jana Działyńskiego, wojewody chełmińskiego i starosty bratiańskiego zmarłego w 1643 r. nazywaną „ chorągwią lisowczyków ”. Odcinki murów miejskich z 1 połowy XIV w. z resztkami baszt oraz 2 – ma bramami miejskimi: Lubawską i Brodnicką, pochodzącymi z 2 połowy XIV w. W tej ostatniej znalazło siedzibę Regionalne Muzeum Ziemi Lubawskiej założone w 1959 r. Na rynku wznosi się dawny kościół ewangelicki z 1912 r., zaadaptowany na kino „Harmonia”. Pomiędzy Nowym Miastem Lubawskim i Bratianem w dawnej wsi Łąki, widoczne są ruiny klasztoru ojców reformatów z 1 połowy XVII w., którego fundatorem był starosta bratiański Paweł Jan Działyński. Cmentarz wojenny z 1945 r. oraz cmentarz ewangelicki z XVII w. z tablicą nagrobną Pawła Wolwerana z 1649 r. Baza hotelowo – gastronomiczna. Dojazd PKS.

. 

 

  <<25,5 km Nowe Miasto Lubawskie - kolegiata

                              Fot. H. Miłoszewski.

 

 

 

 

 

 

29,5km Kurzętnik – wieś, siedziba gminy. W 1291 r. biskup chełmiński Werner przekazał kapitule chełmińskiej okolice „montes Chornichium” – Góry Kurnik. Około 1330 r. osada otrzymała prawa miejskie. Na przełomie XIII i XIV w. kapituła chełmińska wzniosła zamek na wysokiej górze. W 1331 r. okolice Kurnika zostały zniszczone i spalone przez wojska litewskie księcia Gedymina. Do końca XVIII w. Kurzętnik był ośrodkiem klucza kurzętnickiego dóbr ziemskich kapituły chełmińskiej. W XV w. klucz ten obejmował: Kurzętnik, Brzozie Polskie i Niemieckie, Boleszyn, Bratuszewo, Gutowo, Gwiździny, Klonowo, Krzemieniewo, Małe i Wielkie Leźno, Mszanowo, Mroczno i Mroczenko, Nielbark, Pacółtowo, Radoszki, Samin, Słup, Sugajenko, Tylice i Tyliczki, Wlewsk, Zalesie oraz Zembrze. W 1659 r. miasteczko oraz zamek zdobyli i splądrowali Szwedzi. W końcu XVIII w. w części Kurzętnika utworzono majątek, którego właścicielami byli m.in. w XIX w. Michał Łyskowski, Maksymilian Pomierski oraz Goździeniewski. Prawa miejskie Kurzętnik utracił w 1905 r. Ciekawostki krajoznawcze: ruiny zamku na wysokiej górze (142 m npm ) z częściowo zachowanymi murami z przełomu XIII i XIV w. ; gotycki kościół św. Marii Magdaleny z 1 połowy XIV w.; zabudowania dworskie z dworem z końca XIX w. oraz głaz granitowy, odmiana rapakivi o obwodzie 8,1 m usytuowany na tzw. „wałach pruskich”. Gospodarstwo agroturystyczne. Dojazd PKS.

              

 

   << 29,5 km Kurzętnik - ruiny zamku

                  Fot. H. Miłoszewski.

 

33,5km Lipowiecwieś. Ciekawostki krajoznawcze: jałowiec o obwodzie 82 cm i wysokości 8 m – pomnik przyrody. Dojazd PKS.

              

 << 33,5 km Lipowiec Rumunki  - kapliczka   

                         Fot. H. Miłoszewski.

38,0km Kaługaosada leśna, siedziba królewskiego (pruskiego) leśnictwa i przystanek na zamkniętej linii kolejowej Brodnica – Nowe Miasto Lubawskie, oddanej do użytku  w 1902 r. Ciekawostki krajoznawcze: budynek dawnego dworca kolejowego z początku XX w.; szachulcowy budynek dawnej leśniczówki z przełomu XIX i XX w. oraz 2 zrośnięte ze sobą dęby szypułkowe o obwodach 71 i 88 cm i wysokości 22 m – pomnik przyrody. Po lewej stronie szosy: Kurzętnik – Kaługa interesująca budowla z betonu. Jest to specjalna rampa załadunkowa zbudowana na potrzeby kopalni kruszywa wydobywanego w Nielbarku nad Drwęcą, która funkcjonowała do połowy lat 70 – tych XX w.

                                                                                                                

            

   <<  38 km Kaługa - dawna stacja PKP

                           Fot. H. Miłoszewski

42,0km Szramowowieś  wzmiankowana w latach 1417–1419 jako majątek  rycerski Niclosa Grunenberga. W 1526 r. król Zygmunt I nadał wieś Stanisławowi Szmardowi i jego synom. W 1873 r. właścicielem majątku był Niemiec Richard Hermes, również właściciel majątku we Wądzyniu. Od 1887 r. majątek należał do Wernera von der Leyen. Ciekawostki krajoznawcze: pozostałości po dawnym dworze w formie fundamentów i piwnic, które usytuowane są na skraju parku krajobrazowego z XIX w.; grobowiec rodzinny von der Leyen z przełomu XIX i XX w. oraz głaz granitowy o obwodzie 4,75m i wysokości 2,4m – pomnik przyrody. Przy drodze do Kaługi jałowiec o obwodzie 38 cm i wysokości 6,5 m – pomnik przyrody

 44,0km Pokrzydowo wieś wzmiankowana w 1414 r. w krzyżackiej „Księdze Strat". W 1535 r. wieś była własnością królewską. W 1568 r. wolne sołectwo należało do szlachcica Albrechta Uzydowskiego. W 1733 r. Wojciech Pląskowski wzniósł drewniany kościół, strawiony przez pożar w 1806 r. W 1944 r. we wsi zginęło 3 partyzantów z grupy dywersyjno – rozpoznawczej „Pomorze”. W następstwie udzielonej pomocy partyzantom Niemcy zamordowali kilkunastu mieszkańców Pokrzydowa. Ciekawostki krajoznawcze: kościół św. Niepokalanego Poczęcia NMP wzniesiony w 1866 r., neoromański z 42 m wysokości wieżą; pozostałości cmentarza ewangelickiego z 1910 r.; kapliczka MB z 1907 r. oraz na cmentarzu pomnik zamordowanych mieszkańców wsi. Gospodarstwo agroturystyczne. Dojazd PKS.

 47,0km Bachotek jezioro oraz stanica wodna PTTK im. Marii Okołów – Podhorskiej. Jedno z najbardziej znanych miejsc na terenie Pojezierza Brodnickiego. Jezioro Bachotek posiada powierzchnię 211ha i maksymalną głębokość 24m. W 1446 r. były to dobra rycerskie należące do Lamperta w komturstwie brodnickim. Od 1511 r. dobra szlacheckie należały do Janusza Szadlińskiego (lub Bachockiego). W 1951 r. Maria Okołów – Podhorska zainicjowała budową drewnianej stanicy wodnej na potrzeby turystów – wodniaków. Ciekawostki krajoznawcze: przy leśniczówce „Bachotek” rośnie lipa drobnolistna w wieku 150 lat o obwodzie 395 cm – pomnik przyrody, na „Wyspie Skarbów” na jeziorze Bachotek znajduje się hipotetyczne grodzisko z wałem i fosą (22 x 12m), na półwyspie  jeziora Strażym zlokalizowane są dwa grodziska wyżynne: 1-owalne (40 x 30m), 2 – stożkowate z wałem i fosą (32 x 15m) położone obok siebie. W sezonie restauracja i dojazd PKS. Baza hotelowo – gastronomiczna.

               << 47 km Bachotek- dwór

              Bachotek - leśniczówka >>

                   Fot. H. Miłoszewski.

      

49,2km Marianyprzysiółek z kilkoma zabudowaniami. Dochodzi szlak turystyczny niebieski im. Romana Sołtysińskiego prowadzący z Górzna do Bachotka  o długości 44km. 

 53,4km Tama Brodzka osada kolejowa powstała w XIX w. związana z budową linii kolejowych: Brodnica – Działdowo i Brodnica – Nowe Miasto Lubawskie. Ciekawostki krajoznawcze: węzeł szlaków turystycznych: żółty Toruń – Radomno  i zielony Górzno – Łąkorz o długości 56km. W pobliżu stacji PKP niemiecki schron żelbetonowy z okresu II wojny światowej (1944 r.), dawny zajazd z początku XX w. Bar gastronomiczny. Dojazd PKS.

          

     <<  53,4 km Tama Brodzka - schron dowodzenia z 1944 r.

                                       Fot. H. Miłoszewski.

       

59,7km Brodnica – miasto. Prawa miejskie otrzymała w 1298 r. W latach 1317 – 1479 znajdowała się w rękach Krzyżaków. Dzielnica miasta – Michałowo, we wczesnym średniowieczu było ośrodkiem ziemi michałowskiej, którą książę kujawski Leszek sprzedał w 1317 r. Zakonowi krzyżackiemu. W czasie wojny 13 – letniej w latach 1454–1466  miasto przechodziło kilkakrotnie z rąk do rąk. W 1479 r. włączone do Korony zostało siedzibą starosty królewskiego. Rozkwit gospodarczy miasta nastąpił w XVI w. oraz kolejny w latach 1604–1625 (za rządów Anny Wazówny). W połowie XVII w. na skutek wojen szwedzkich nastąpił upadek miasta. W 1807– 1815 miasto należało do Księstwa Warszawskiego. Obecnie liczy 20.000 mieszkańców. Ciekawostki krajoznawcze: kościół parafialny z przełomu XIII/XIV w. ceglany, gotycki, wewnątrz polichromia gotycka, renesansowa oraz barokowa, gotyckie rzeźby z II połowy XIV w. oraz krucyfiks z II połowy XIV w. Kościół i klasztor Reformatorów fundacji Józefa i Rozalii z Czapskich Pląskowskich w 1751 r. Po kasacie zakonu w 1831 r. zamieniono na cmentarny, potem garnizonowy a klasztor na więzienie ( 1939 r.). Po 1945 r. objęty przez franciszkanów. Kościół barokowy z wyposażeniem rokokowym, klasztor o skromnych cechach barokowych. Wieża Mazurska z początku XIV w., gotycka; Brama Chełmińska z II połowy XIV w.; wieża i szczyt ratusza gotyckiego z końca XIV w., który  spalił się w 1631r. a następnie został rozebrany w 1868 r.  Spichlerz renesansowy z 1604 r., przebudowany XIX/XX w.; pałac Anny Wazówny wzniesiony około 1564 r. przez starostę Rafała Działyńskiego. Zamek krzyżacki został wzniesiony w latach 1308–1339, jako siedziba komturów krzyżackich. Od 1479 do 1772 r. siedziba starostów polskich m.in. Działyńskich (1485–1604), Anny Wazówny (1604–1625 ). W czasie wojen szwedzkich zniszczony, rozebrany przez władze pruskie w XVIII w. Zachowane zarysy murów i częściowo piwnice, wysoka 54 m ośmioboczna wieża, częściowo budynek bramy oraz duże partie murów obronnych przedzamcza. Przy ulicy Kamionki dąb – pomnikowy (460cm).Na uwagę zasługuje trójkątny rynek. Baza hotelarsko – gastronomiczna. Dojazd PKP i PKS.

             << 59,7 km Brodnica - ratusz

            Brodnicki Park Krajobrazowy >>

                      Fot. H. Miłoszewski.

      

63,0km Szabda wieś wymieniona w 1340 r. jako granicząca z Niewierzem. W 1343 r. został wymieniony sołtys Gobil. W 1535 r. własność królewska a częściowo szlachecka należąca do Jerzego Wąpierskiego. Ciekawostki krajoznawcze: w dniu 14.III 1769 r. skonfederowany oddział szlachty z ziemi dobrzyńskiej pod dowództwem Szymona Zielińskiego stoczył tu przegraną bitwę z rosyjskim oddziałem. Dojazd PKS.

 67,0km Mszano osada znana w 1246 r. W XIX w. należała do Wybickich. Ciekawostki krajoznawcze: kościół neogotycki św. Bartłomieja z 1902 r. W 1991 r. na łąkach nad Drwęcą, zostały odkryte najstarsze w Polsce groby prehistoryczne z około 7000r. p.n.e. Gospodarstwo agroturystyczne. Dojazd PKS.

 72,4km Słoszewy osada wymieniona w 1322 r. W 1375 r. rycerz Jan z Kruszyn, porwał i więził tu przez 6 tygodni biskupa chełmińskiego Wikbolda Dobilsteina. Ciekawostki krajoznawcze: grodzisko średniowieczne, czworoboczne z majdanem, na planie trapezu czynne w XIV-XV w.; dwór zbudowany w XVIII w., który później rozbudowano na początku XX w. W otoczeniu dworu park krajobrazowy z XVIII w. z 200 – letnimi dębami. W parku który naliczono 24 gatunki drzew, wśród których kilka pomników przyrody. Dojazd PKS.

80,3km Radziki Duże osada wymieniona w 1384 r. należąca do Andrzeja herbu Ogończyk kasztelana dobrzyńskiego, który dał początek rodzinie Radzikowskich. W 1752 r. właścicielem był Stanisław Przeciszewski, na początku XIX w. Kazimierz Przeciszewski a z kolei od 1839 r. Franciszek Salezy Dmochowski. Ciekawostki krajoznawcze: kościół św. Katarzyny z przełomu XIV/XV w., gotycki; dwór z cztero  kolumnowym portykiem zbudowany w II połowie XIX w. przez Przeciszewskich, klasycystyczny; na cmentarzu pomnik powstańców styczniowych poległych w bitwie pod Bolesławicami (29.III.1864 r.). W parku obok dworu znajdują się ruiny rycerskiego zamku wzniesionego w latach 1435–1466  przez Radzikowskich. Zamek w 1510 r. został przebudowany przez ostatniego z rodu Mikołaja Radzikowskiego. W czasie wojen szwedzkich uszkodzony, popadł w ruinę. Obiekt reprezentuje najprostszy typ rycerskiej siedziby obronnej. Pierwotnie dostępu do zamku broniła fosa z wodą nawadniana z zanikającego obecnie stawu. Zamek został wzniesiony z cegły, którą układano w układzie wendyjskim i gotyckim a do podmurówki użyto kamienia polnego. Założony na planie kwadratu 28,8m x 28,8m. Wjazd do zamku prowadził przez przedbramie. Pozostały do dziś mury obwodowe zachowane prawie w całości. W miejscu pierwotnego budynku mieszkalnego piwnice o sklepieniu kolebkowym. Dojazd PKS.

           << 80,3 km Radziki Duże - dwór

                    Fot. H. Miłoszewski.

85,5km Tomkowo osada założona w połowie XIX w. W 1880 r. folwark należał do Tomasza Cissowskiego, właściciela majątku w Półwiesku  Małym, od którego w 1896 r. nabył go Edward Rudowski, dla swojej córki Ludwiki. Ciekawostki krajoznawcze: pałac, który w 1995 r. został od podstaw zrekonstruowany przez prywatnych właścicieli, przy zachowaniu detalu architektonicznego. Obok pałacu park krajobrazowy z XIX w., którego część włączono do utworzonego w 1965 r. rezerwatu przyrody „Tomkowo”. Rezerwat obejmuje powierzchnię  14,98ha, na której ochronie podlega las grądowy z udziałem modrzewia polskiego.

91,1km Płonne wieś wymieniona w 1323 r. Od 2 połowy XVIII do połowy XIX w. majątek należał do Dziewanowskich, następnie Piwnickich. Wieś wymieniana w korespondencji Fryderyka Chopina. Ciekawostki krajoznawcze: dom (przebudowany), w którym mieszkała w latach 1925–1929  Maria Dąbrowska. Według tradycji napisała w Płonnem „Noce i dnie”. Obok „Góra Modrzewiowa” z 8 modrzewiami polskimi stanowiąca pomnik przyrody. Najstarsze z drzew mają około 300 lat. Kościół św. Jakuba zbudowany około 1402 r., przebudowany w latach 1545–1546  staraniem Erazma Kretkowskiego. Gotycki o zatartych cechach stylowych. Przy kościele znajduje się obelisk ku czci Jana Dziewanowskiego, bohatera spod Samosierry. Park krajobrazowy z końca XVIII w. z modrzewiami – pomnikami przyrody oraz zrujnowany dwór z początku XIX w. który przed wojną należał do Łempickich. Dojazd PKS.

        

   << 91.1 km Płonne obelisk Jana Dziewanowskiego

                                                        Płonne - kościół >>

                                Fot. H. Miłoszewski.

                  

         

94,0km Szafarnia wieś. W 1779 r. w posiadaniu Juliana Dziewanowskiego, potem około 1863r. własność Karwata. Ciekawostki krajoznawcze: w latach 1824–1825 gościł tu na zaproszenie Dominika, syna Juliana Dziewanowskiego, młody Fryderyk Chopin. Obecny dwór zbudowany w 3 ćwierci XIX w. przez Karwata użytkowany jest przez Ośrodek Chopinowski. W otoczeniu dworu  park krajobrazowy z urozmaiconym  drzewostanem oraz licznymi sztucznymi kanałami i stawem. W parku skupienie 3 drzew: 2 dęby o obwodzie 349 i 388cm i lipa o obwodzie 350cm w wieku 200 lat – pomniki  przyrody. Gospodarstwo agroturystyczne. Dojazd PKS.

            << 94,00  km Szafarnia - dwór

                     Fot. H. Miłoszewski.

102,5km Golub-Dobrzyń miasto nad Drwęcą, liczące około 12 tys. mieszkańców. Powstało wskutek połączenia w 1950 r. dwóch miast Golubia i Dobrzynia. Osada Golub w 1254 r. została nadana przez Krzyżaków biskupowi kujawskiemu Wolimirowi. Od 1293r. Ponownie w posiadaniu Krzyżaków. W czasie wojen krzyżackich miasto wielokrotnie oblegane, zmieniło właściciela. Od 1466 r. siedziba starostwa niegrodowego. W latach 1524 –1611  należał do rodziny Kostków a w 1611–1625  do królewny Anny Wazówny i w tym czasie przechodził największy rozwój gospodarczy. W latach 1656–1657  miasto znajdowało się w rękach Szwedów. Ciekawostki krajoznawcze: kościół gotycki św. Katarzyny z 1 połowy XIV w. W rynku dom „Pod Kapturem” z XVIII w. Odcinkowo zachowane mury miejskie wzniesione w 1 połowie XIV w. i rozbudowane w XV w. Zamek górujący nad miastem został wzniesiony w latach 1296–1310 przez Krzyżaków. Wielokrotnie zdobywany i niszczony. Za rządów Anny Wazówny  zamek zmienił wygląd z gotyckiej warowni na rezydencję pałacową, zwieńczoną renesansową attyką. W 1807 r. pełnił funkcję lazaretu wojsk francuskich a w 1833 r. za rządów pruskich znajdowało się tu więzienie. W latach 1842 i 1867 zostały uszkodzone przez huragan attyki. W latach 1947–1953  przystąpiono do odbudowy zamku. Siedziba  oddziału PTTK w Golubiu-Dobrzyniu. Dojazd PKS. Dom Turysty i gastronomia.

             <<102,5 km Golub Dobrzyń - zamek

       Golub Dobrzyń -turniej rycerski>>

                    Fot. H. Miłoszewski.

      

105,2km Ruziec wieś leżąca nad rzeczką Ruziec, dopływem Drwęcy, przy szosie Golub-Dobrzyń – Nowogród. Dojazd PKS.

112,0km Dulnik mała osada młyńska nad rzeczką Lubianką, dopływem Drwęcy. Młyn został w 1353 r. nadany przez biskupa kujawskiego Mikołaja z Gołańczy – młynarzowi Mikołajowi. Ciekawostki krajoznawcze: drewniany młyn oraz dom młynarza z początku XX w. Gospodarstwo agroturystyczne.

            <<112,00 km  Dulnik - młynarzówka

                        Fot. H. Miłoszewski.

114,7km Ciechocin – wieś, siedziba gminy. W 1242 r. został wymieniony gród należący do biskupów kujawskich. W miejscu obecnego dworu w średniowieczu stał zamek biskupów kujawskich. W 1410 r. biskup Jan Kropidło udzielił w nim schronienia Mikołajowi z Ryńska jednemu z przywódców Towarzystwa Jaszczurczego, prześladowanemu przez Krzyżaków. Ciekawostki krajoznawcze: kościół św. Małgorzaty z początku XIV w., gotycki, o zatartych cechach. Dawna siedziba biskupów przebudowana w 1756 r. na dwór przez biskupa Antoniego Sebastiana Dembowskiego. Informacja o fundatorze z herbem Jelita znajduje się na kartuszu rokokowym umieszczonym na facjatce od strony frontowej dworu. Dwór jest murowany, zbudowany na głębokich piwnicach sklepionych kolebkowo. W wejściu drzwi płycinowe z XVIII w. Dwór znajduje się na szczycie opadającej skarpy ku dolinie  Drwęcy około 100m na wschód od kościoła. Nad Drwęcą grodzisko wyżynne, późnośredniowieczne użytkowane w XIII – XIV w. Dojazd PKS.

          <<114,7 km Ciechocin dwór kartusz herbowy

                    Ciechocin kościół parafialny>>

                                Fot. H. Miłoszewski.

      

116,0km Jesionka Ciekawostki krajoznawcze: ruina młyna wodnego oraz drewniana młynarzówka z początku XX w.

124,0km Szembekowo wieś założona przez w XVIII w. przez olendrów sprowadzonych przez biskupa kujawskiego Krzysztofa Szembeka, od którego pochodzi nazwa wsi. Dojazd PKS.

126,5km Brzozówka wieś założona w XVIII w. przez osadników  przybyłych z terenów dzisiejszej Holandii nazwanych olendrami. Ciekawostki krajoznawcze: zabytkowe chaty drewniane z XIX w., żelbetonowe niemieckie schrony z okresu II wojny światowej, które stanowiły zewnętrzny najbardziej wysunięty pierścień obrony twierdzy Toruń oraz cmentarz ewangelicki z XIX w. Dojazd PKS.

137,0km  Złotoria wieś wymieniona w 1242 r. jako znajdująca się w ziemi dobrzyńskiej w dobrach biskupów kujawskich. Lokowana w 1262 r. na prawie niemieckim. W 1807 r. podczas oblężenia Torunia, wojska francuskie rozebrały istniejący tu drewniany kościół. W 1904 r. wzniesiono z cegły nowy w stylu neogotyckim. Ciekawostki krajoznawcze: w widłach rzek Wisły i Drwęcy znajdują się ruiny zamku z 1343 r. wybudowanego przez Kazimierza Wielkiego. W 1376 r. zamek był oblegany przez księcia szczecińskiego Kaźka, ponieważ wcześniej w 1374 r. został opanowany przez księcia gniewkowskiego Władysława Białego. Podczas oblężenia zamku Kaźko szczeciński, wnuk Kazimierza Wielkiego odniósł  śmiertelną ranę, wskutek której  2.01.1377 r. zmarł na zamku w Bydgoszczy. W 1391 r. książę Władysław Opolczyk oddał zamek pod zastaw Krzyżakom, od których wykupił w 1405 r.  Władysław Jagiełło. W dniu 2.09.1409 r. doszło do zdobycia zamku i wycięcia w pień załogi przez Krzyżaków. Zamek pozostaje od tego czasu w ruinie. Zamek został zbudowany w stylu gotyckim, murowany z cegły z użyciem kamienia polnego. Pozostały do dziś: część wieży mieszkalnej oraz zarys murów obwodowych. Dojazd  MZK i PKS.

       << 137,0 km Złotoria - kościół

                    Fot. H. Miłoszewski.

140,3km  Kaszczorek dzielnica miasta dawniej wieś. Wymieniona w 1242 r. jako należąca do biskupów kujawskich. Biskup Wisław osadził begardów (zakon biczowników), których wypędził stąd około 1320 r. kolejny biskup Gerard. Parafia przeszła do dominikanów w Toruniu, w rękach których znajdowała się do 1820 r. czyli do kasaty zakonu. Ciekawostki  krajoznawcze: kościół Krzyża Świętego zbudowany na początku XIV w. W 1966 r. zniszczony przez pożar, następnie odbudowany. W Kaszczorku do Wisły uchodzi rzeka Drwęca o całkowitej długości 207km. W 1961 r. rzekę objęto formą ochrony przyrody, tworząc rezerwat ichtiofaunistyczny. Ochronie gatunkowej podlegają: pstrąg potokowy, łosoś, certa i troć wędrowna. Obok mostu po prawej stronie Drwęcy znajduje się filia Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Dojazd MZK.

       <<140,3 km Kaszczorek - skansen

                   Fot. H. Miłoszewski.

147,0km Toruń (kościół św. Jakuba Apostoła). – miasto z 206 tysiącami mieszkańców, usytuowane nad Wisłą i Drwęcą. Posiada niezwykle barwną, ciekawą i niezwykłą historię. Prawa miejskie Toruń otrzymał w 1233 r. z nadania Hermana Balka i Hermana von Salza. Do 1454 r. obok siebie rozwijały się dwa organizmy miejskie kupieckie Stare Miasto i rzemieślnicze Nowe Miasto. To ostatnie prawa miejskie otrzymało w 1264 r. z rąk Ludwika von Baldersheim. Krzyżacy kontrolowali rozwój obu miast poprzez wzniesiony pomiędzy nimi zamek, siedzibę komtura. Na początku lat 80 – tych XIII w. Toruń przystąpił do Związku Miast Hanzeatyckich, co umożliwiło kupcom toruńskim prowadzenie handlu na szeroką skalę w całej Europie. Torunianie prowadzili handel z Anglią, Danią, Flandrią, Lubeką, Rusią, Szwecją i Śląskiem. Podstawą handlu było zboże, które statki Torunian eksportowały, przywożąc w zamian sukno, płótno, sól, śledzie oraz wino. W wiekach XIV – XV miasto przechodziło bujny rozkwit. Powstało wiele wspaniałych kamienic, kościołów i klasztorów, budowli reprezentacyjnych, spichlerzy oraz obiektów architektury militarnej. Nad Wisłą funkcjonował rozbudowany port morski. W mieście na dużą skalę rozwinęło się rzemiosło artystyczne. Toruńscy snycerze, rzeźbiarze i złotnicy słynni byli nie tylko w Polsce, ale również poza jej granicami. Od końca XIV w. zaczęły rysować się poważne różnice pomiędzy racjami mieszczan, rycerstwa chełmińskiego a polityką sprawowaną przez Zakon krzyżacki. Po bitwie grunwaldzkiej w 1411 r. w Toruniu został zawarty pomiędzy królem Polski – Władysławem Jagiełłą i wielkim mistrzem krzyżackim Henrykiem von Plauen I Pokój Toruński. Pogłębiające się konflikty społeczno – ekonomiczne doprowadziły do wybuchu wojny trzynastoletniej, podczas której Toruń odegrał jedną z najważniejszych ról w całym kraju. Podkreśleniem wkładu miasta i jego pomocy ekonomicznej udzielonej królowi podczas wojny z Krzyżakami było w 1466 r. podpisanie II Pokoju Toruńskiego kończącego wojnę trzynastoletnią, w rezultacie którego Toruń i cała ziemia chełmińska zostały przyłączone do Królestwa Polskiego. W dniu 19 II 1473 r. w Toruniu przyszedł na świat przyszły genialny astronom – Mikołaj Kopernik. Od II Pokoju Toruńskiego do połowy XVII w. miasto było niezwykle dużym i bogatym ośrodki em w Prusach Królewskich, konkurując o prymat z Gdańskiem. Podczas pierwszej wojny ze Szwecją w 1629 r. wojska szwedzkie zniszczyły przedmieścia Torunia, w czasie drugiej wojny w 1658 r. artyleryjski ostrzał miasta przez Szwedów spowodował wiele zniszczeń i był przyczyną licznych pożarów. Najbardziej dotkliwym epizodem Wojny Północnej w 1703 r. były zniszczenia dokonane przez wojska króla Karola XII, które intensywnym bombardowaniem zmusiły obrońców miasta do kapitulacji. Spłonął wtedy ratusz i znajdujące się w nim archiwum miejskie. Kwaterunki i przemarsze wojsk, nakładane kontrybucje, rabunki i zniszczenia a w konsekwencji, również epidemie i zarazy spowodowały straty, które  spustoszyły i zniszczyły miasto, doprowadzając do jego wyludnienia i upadku. Pierwszy rozbiór Polski w 1772 r. odciął Toruń od ogromnych posiadłości miejskich, drugi w 1793 r. usytuował miasto w granicach państwa pruskiego. Początek XIX w. nie był dla Torunia szczęśliwy, ponieważ był związany z wojnami napoleońskimi i ich konsekwencjami. W okresie Księstwa Warszawskiego w 1809 r. na kilkanaście dni miasto stało się stolicą państwa. Po upadku Napoleona, który z krotką wizytą bawił w Toruniu miasto pod władzą pruską systematycznie zaczęło podnosić się ze zniszczeń wojennych. Jego nadgraniczne położenie zostało uwarunkowane również umieszczeniem silnego garnizonu wojskowego. W latach 1878–1892 miasto zostało otoczone potężnym pierścieniem 15 fortów artyleryjskich, tworząc nowoczesną Twierdzę Toruń. Miasto uzyskało połączenia kolejowe i drogowe, wybudowano nowe zakłady pracy, powstały także potężne gmachy jednak kosztem rozebrania części średniowiecznych fortyfikacji miejskich. W dniu 18 I 1920 r. wkroczyły do Torunia oddziały armii gen. Józefa Hallera, przynosząc miastu i jego mieszkańcom niepodległość. Obecnie miasto jest znanym i prężnym ośrodkiem kulturalnym, naukowym, przemysłowym oraz turystycznym, znanym nie tylko w Europie, także na świecie. W 1997 r. starówka toruńska została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO. Miasto chętnie jest odwiedzane przez turystów, którym zapewnia  niepowtarzalny  klimat, gościnną atmosferę oraz przepiękne zabytki z przeszłości tj. katedra św. Janów, kościół NMP, św. Jakuba, ratusz staromiejski, kamienica „Pod Gwiazdą”, Dom Kopernika, zespół średniowiecznych murów obronnych łącznie z Krzywą Wieżą, ruiny zamków: Dybów i krzyżackiego oraz szereg zabytkowych spichlerzy, pałaców i kamienic. Do wyjątkowych obiektów w skali kraju należą również obiekty Twierdzy Toruń. To naprawdę warto zobaczyć. Bogata baza hotelowo – gastronomiczna.

      

                          1.

       

                        2.

       

                          3.

   << 147,0 km  Toruń - 1.- krzywa wieża

                                       2.- ruiny zamku krzyżackiego

                                       3.- szałamaje.

                                          Fot. H. Miłoszewski.

                                                                                                                                                                                                                           Autor tekstu i zdjęć: Henryk Miłoszewski.

        Oddział Miejski PTTK im. Mariana Sydowa w Toruniu jest administratorem (oznakowania turystycznego szlaków) i gospodarzem wymienionych na tej stronie znakowanych szlaków turystycznych pieszych i rowerowych, opracowanych, wyznaczonych i zdokumentowanych przez zespół znakarzy szlaków PTTK w terenie i odnawianych od 1971 roku. Oddział Miejski PTTK w Toruniu oraz Henryk Miłoszewski, autor treści poszczególnych opisów szlaków, posiadają prawa autorskie i pokrewne związane z wymienionymi szlakami. Zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych kopiowanie, przepisywanie, przetwarzanie maszynowe, elektroniczne, rozpowszechnianie w całości lub fragmentaryczne tekstów opisów historyczno – krajoznawczych ( w tym kilometrażu, nazwy, przebiegu i wykazów szlaków ) oraz zdjęć, bez wiedzy i zgody ich autorów jest zabronione.