RYŃSK - Lipienek - FIRLUS 

Przedstawiamy opis szlaku żółtego, o długości 18 km, poprowadzonego przez miejsca związane z osobą Mikołaja Ryńskiego - przywódcy Towarzystwa Jaszczurczego.

 Zapraszamy na szlak.

0,0 km Ryńsk (wieś) - wzm. w 1341 roku kiedy to wielki mistrz Dytrych von Altenburg czyni nadanie dla sołtysa Jana. W 1397 roku Mikołaj z Ryńska, jego brat Hanusz oraz bracia Fryderyk i Mikołaj z Kitnowa założyli "Towarzystwo Jaszczurcze". W 1414 roku wieś jest wymieniona w krzyżackiej "Księdze Strat" z powodu dużych strat wojennych m.in. została spalona wieś.

W roku 1526 król Zygmunt I nadaje przywilej własności na wieś dla Jerzego i Konrada Plemięckich. Dobra w 1766 roku należą do Marianny Wilksyckiej, po niej od 1800 roku do Jakuba Wilksyckiego, a od 1872 roku do hr. Artura Sumińskiego. Murowane 4-ry czworaki z końca XIX wieku. Na styku 2 jezior: Szańce i Ryńskiego zlokalizowano grodzisko wyżynne eliptyczne położone 1,5 km na pd-zach od wsi czynne IX-XV. 

Ryńsk - grodzisko   Fot. H. Miłoszewski     >>

.

. 

Ciekawostki: dwór zbudowany na przełomie XVIII/XIX wieku, rozbudowany w 1879 roku. W otoczeniu dworu park krajobrazowy założony w II połowie XIX wieku z 25 gatunkami drzew. Niektóre z nich jak cis o obwodzie 106 cm, wyso­kości 7,5 m, w wieku 500 lat, skupienie 4 dębów o obwodzie 338-525 cm wysokości 29-34 m, w wieku 250-350 lat oraz skupienie 5 drzew (4 dęby - obwód 305-356 cm, wysokość 23-25 m, wiek 120-150 lat i kasztanowiec o obwodzie 345 cm, wysokości 20 m w wieku 150 lat) stanowią pomniki przyrody ożywionej. 

<<  Kościół w Ryńsku    Fot. H. Miłoszewski

Kościół p.w. Św. Wawrzyńca wzniesiony w I połowie XIV wieku gotycki z granitową kropielnicą, prawdopodobnie średniowieczną i dzwonem z minuskułą z XV w. Kościół poewangelicki z końca XIX wieku z położonym obok obeliskiem kamiennym z nazwi­skiem mjr Hertela z Zajączkowa. Przy szosie w kierunku na Orzechowo stoi żelbetonowy schron z 1944 roku. Koniec szlaku czerwonego Grudziądz - Ryńsk (o długości 41 km) i początek szlaku żółtego Ryńsk - Firlus (o długości 18 km). Bar Dojazd PKS.

4,0 km Zajączkowo (wieś) - osada wzm. w 1222 roku w dokumencie ks. Konrada Mazowieckiego przekazującym bpowi pruskiemu Chrystianowi dobra w ziemi chełmińskiej. U schyłku XII wieku osada należała do komesa Żyrona. 

W 1423-24 własność rycerska w wójtostwie lipienieckim. Wieś w 1517 roku stanowi własność Gertrudy Rokusz, a w 1570 roku Jerzego Rokusza. Od 1834 roku właścicielem jest Gustaw Hertel, po nim syn mjr Antoni Hertel - od 1885 roku. Ciekawostki: ruina kościoła gotyckiego p.w. Św. Jana Chrzciciela z XIV wieku. Ostatnia msza została tu celebrowana w 1864 roku, a rok później walący się dach rozebrano. Dworek murowany z końca XIX wieku, parterowy. Dojazd PKS.. 

Zajączkowo - ruina kościoła gotyckiego    Fot. H. Miłoszewski     >>

.

7,0 km Świętosław (wieś) - wymieniana w 1866 roku jako przynależna do parafii w Dźwierznie.

10,0 km Szerokopas (wieś) - folwark wzm. w 1414 roku w krzyżackiej "Księdze Strat" z powodu szkód wojennych. W 1472 roku król Kazi­mierz Jagiellończyk zezwala Wacławowi Czerwonce na zastawienie wsi. W 1570 roku znajduje się tu folwark królewski.

13,0 km Drzonów (wieś) - wymieniana w latach 1437-38 kiedy to na­leży do Zakonu w wójtostwie lipienieckim. W 1472 roku król Kazimierz Jagiellończyk zazwala Wacławowi Czerwonce na zastawienie wsi. W 1570 r. jest królewszczyzną.

15,0 km Lipienek (wieś)  - gród wzm. w 1277 roku kiedy to wódz Jaćwięgów Skumand zdobył go i spalił. W 1291 roku w drewnianym za­mku został wydany przez mistrza krajowego ziemi chełmińskiej Meinharda von Ouerturt przywilej lokacyjny dla miasta Grudziądza. Na po­czątku XIV wieku krzyżacy zaczęli wznosić murowany zamek, który zo­stał przeznaczony na siedzibę wójta krzyżackiego. W 1374 roku jest wzm. o 3 działach znajdujących się na zamku w Lipienku. Jest to pierwsza informacja o artylerii na obecnych ziemiach Polski. Siedzibą admi­nistracyjną, - wójtostwem zamek był od 1325 roku (wójt Fryderyk). Wójtostwo zostało wchłonięte przez komturstwo kowalewskie. W 1410 roku zamek został czasowo zajęty przez wojska polskie. W 1411 roku został do zamku zaproszony przez ówczesnego wójta Henryka Holda przywódca Towarzystwa Jaszczurczego Mikołaj z Ryńska. 

Podczas uczty został podstępnie uwięziony i dostarczony do zamku w Grudziądzu, gdzie po kilku dniach bez sądu został ścięty na rynku. W za­mian za ułatwienie schwytania Mikołaja wójt Henryk Hold szybko awansował zostając w tym samym roku komturem w Radzyniu Chełmińskim, a później w latach 1413-14 komturem w Toruniu. Od 1454 roku do 1772 roku zamek należy do króla polskiego, który w 1466 roku został siedzi­bą starostwa niegrodowego. W trakcie wojen szwedzkich zamek został zniszczony. 

Lipienek - ruiny zamku   Fot. H. Miłoszewski     >>

.

Ciekawostki: ruiny zamku krzyżackiego założonego na wzgórzu rozplanowanego na rzucie kwadratu ze ściętym pd-wsch narożnikiem. Zamek założony był z 4-ch skrzydeł otaczających wewnętrzny dziedziniec. Brama wjazdowa do zamku znajdowała się we wsch. skrzydle. Cały zamek otoczony był oporowym murem, który poprzedza­ła mokra fosa. Przed bramą wjazdową od wsch. Rozciągało się przedzamcze. Mury oporowe zbudowane były w większości z głazów narzutowych z użyciem łamanego granitu. Na zamkowym wzgórzu znaj­duje się odsłonięta sklepiona kolebkowo piwnica skrzydła pn. zamku. Całość ruin jest mocno zarośnięta. Dwór wzniesiony w II połowie XIX wieku, późnoklasycystyczny być może na fundamentach wcześniejsze­go (piwnice sklepione kolebkowo). W otoczeniu dworu znajduje się park krajobrazowy z połowy XIX wieku z 23 gatunkami drzew (najciekawsze z nich to: sosna wejmutka i wiąz górski). Punkt styczny ze szlakiem czerwonym Chełmno - Kornatowo. Dojazd PKS.

15,0 km Lipienek - punkt odbicia szlaku czerwonego Chełmno - Kornatowo.

18,0 km Firlus (wieś) - folwark krzyżacki wymieniany w 1411 roku w wójtostwie lipienieckim. W 1419 roku wielki mistrz Michał Küchmeister nadaje wieś Hermanowi Huyser. W 1525 roku król Zygmunt I nadaje folwark Firlus Franciszkowi Estkenowi z Torunia. W 1570 roku wieś należy do króla. Koniec szlaku żółtego Ryńsk - Firlus. Stacja PKP na linii kolejowej Toruń - Grudziądz zbudowanej w 1882 roku.

Henryk Miłoszewski