CCXI- wycieczka krajoznawczo piesza z cyklu „60 + z PTTK”
28 października 2026r.
Tematem 211. wycieczki krajoznawczo-pieszej z cyklu 60 + z PTTK, zorganizowanej przez Oddział Miejski PTTK w Toruniu, były „Lewobrzeżne dzielnice Torunia”. Trasa piesza wiodła od Domu Muz ul. Poznańską, Podgórską, przez dworzec PKP Toruń Główny, Kępę Bazarową, ścieżką wzdłuż Wisły, mostem drogowym do Archiwum Państwowego w Toruniu. Po drodze Teresa Karasiewicz, przodownik TP, opowiadała o lewobrzeżu Torunia – dawnym mieście Podgórz, Stawkach i Rudaku oraz Kępie Bazarowej.
W dalszej części wycieczki turyści zwiedzili wystawę pt. „Dybów, Małpi Gaj, Podgórz. Tajemnice lewobrzeżnych dzielnic Torunia”, znajdującą się w Archiwum Państwowym w Toruniu. Po wystawie oprowadzał pan Mateusz Superczyński. Na wystawie zaprezentowano dokumenty i listy sięgające średniowiecza, przywileje królewskie, korespondencję krzyżacką, akta cechów podgórskich, liczne plany, mapy, dokumentację budowlaną kamienic i budynków oraz pocztówki i fotografie.
Serdecznie dziękujemy Panu Mateuszowi Superczyńskiemu za oprowadzanie.
Lewobrzeżna część Torunia uchodziła za mniej atrakcyjną i słabiej poznaną część miasta. Kojarzono ją głównie z dworcem PKP Toruń Główny, zapominając o Podgórzu, Rudaku, Stawkach czy Kępie Bazarowej, pomimo bogatej historii.
Podgórz, miasto kolejarzy i artylerzystów związane z linią kolejową, dworcem oraz dawnymi koszarami i poligonem, przez długi czas pozostawał samodzielnym ośrodkiem z własną radą, burmistrzem, ratuszem i rynkiem. Działały tu stowarzyszenia, cechy rzemieślnicze, organizacje polityczne oraz Bractwo Kurkowe. Funkcjonowały tu cechy piwowarów, rzeźników, garncarzy, kaletników, rymarzy, paśników, kołodziejów, szewców i młynarzy. Przez lata miasto było postrzegane przez Torunian jako konkurent w handlu rzecznym. Już od czasów XV-wiecznej Nieszawy i późniejszego Dybowa mieszczanie toruńscy zwalczali rozwój osadnictwa na lewym brzegu, doprowadzając do przeniesienia Nieszawy w górę Wisły. Założony w XVII w. Podgórz często popadał w konflikty z toruńskimi kupcami i rzemieślnikami.
W 1813r. został doszczętnie spalony, a w okresie zaborów utracił prawa miejskie. Rozwijał się dzięki kolei, dworcowi i browarnictwu. To tutaj warzono popularne w dwudziestoleciu międzywojennym piwo podgórskie produkowane przez Browar Pomorski, założony przez rodzinę Thomsów. Pod koniec XIX w., liczący niemal 2 tysiące mieszkańców, Podgórz posiadał własną gazownię, wodociągi, szkoły i kościoły obu wyznań. Przy rynku powstawały okazałe kamienice, a życie towarzyskie koncentrowało się w licznych restauracjach i gospodach.
W 1938r. Podgórz ostatecznie włączono w granice administracyjne Torunia. Liczące kilka wieków miasteczko straciło swój dotychczasowy status. Symbolicznym końcem jego dawnej świetności stał się rok 1945r., kiedy w wyniku wybuchu dwóch wypełnionych trotylem wagonów stojących na bocznicy kolejowej, zniszczeniu uległa spora część zabudowy przyrynkowej z Browarem Pomorskim.
Historia najbliższej okolicy dzisiejszego Podgórza to przede wszystkim forma osadnictwa olęderskiego. Osadnicy holenderscy sprowadzani przez starostów dybowskich uzyskiwali kontrakty, na podstawie których rozwijali osadnictwo na Stawkach, Piaskach czy Rudaku. Podstawą użytkowania terenów była dzierżawa, jednak bez prawa własności. Przybysze mieli swobodę wyznaniową, własny samorząd gminny z sołtysem i ławnikami oraz zorganizowane szkolnictwo.
W XIX wieku Stawki i Rudak rozwijały się dzięki rozbudowie kolei, bliskości infrastruktury kolejowej i powstaniu fortów Twierdzy Toruń. W latach 1902-1904 na terenie gminy wybudowano kościół ewangelicki dla parafii Rudak-Stawki. Sytuację gospodarczą tych terenów poprawiło otwarcie cegielni produkującej na potrzeby budowanych fortów Twierdzy Toruń. Z historią Rudaka i Stawek związana jest Rozgłośnia Polskiego Radia . Nowoczesną modernistyczną siedzibę z ok. 160. m masztem wzniesiono w latach 1934-35 przy ul. Podgórskiej 12. Rozgłośnia miała być przeciwwagą dla niemieckiej stacji w Lidzbarku Warmińskim. Mimo zniszczenia stacji w 1945r. rozgłośnię uruchomiono po wojnie. Jednak otwarcie nowej rozgłośni w Bydgoszczy spowodowało zawieszenie działalności toruńskiej stacji, a ostatecznie w 1964r. maszt radiowy rozebrano. Obie osady – Rudak i Stawki – włączano do Torunia etapami: Stawki w 1938, a Rudak w 1951r.
Jednym z najciekawszych obszarów lewobrzeżnego Torunia jest Kępa Bazarowa – wiślana wyspa o bogatej historii, przeplatanej konfliktami toruńskich mieszczan ze starostami dybowskimi. Nazwa wyspy powstałej z uformowania się łachy na rzece wywodzić się miała z prowadzenia tam handlu, podobno już od czasów średniowiecznych. Stałe osadnictwo na kępie pojawiło się dopiero w okresie nowożytnym. Momentem przełomowym była budowa mostu wiślanego ok. 1500 roku, który połączył wyspę z brzegami Wisły. Jeszcze w XVII w. wyspa miała być miejscem, do którego wypędzano z miasta kobiety parające się nierządem. Stąd nazwa Małpi Gaj – od staropolskiego określenia kobiety nierządnej, czyli małpy. W XVIII w. Kępa Bazarowa była już gęsto zabudowana i stała się siedliskiem partaczy – pozacechowego, nielegalnego rzemiosła. W II poł. XVIII w. wyspa stała się własnością Torunia.
Kępa Bazarowa miała także znaczenie strategiczne. Podczas oblężenia szwedzkiego w 1703r. została ufortyfikowana przez oddziały saskie. Wykorzystywano ją militarnie w 1809 i 1812r. Zabudowa wyspy ostatecznie uległa zniszczeniu w walkach w 1813r., kiedy broniony przez napoleońską załogę Toruń oblegali Rosjanie. W czasie pierwszej fazy budowy Twierdzy Toruń po 1815r. na kępie znajdował się niewielki szaniec i bateria artyleryjska.
Po drugiej stronie mostu, tuż u jego wylotu rozwinęła się niewielka osada nazywana Majdanem. Przylegała do Piasków - przedmieścia miasta Podgórz. W osadzie było ponad 10 zabudowanych działek, komora celna oraz karczma. Niedaleko działał młyn i znajdował się dom rewizora – poborcy cła starostwa dybowskiego. Majdan uległ zniszczeniu w 1813 roku.
W 1877r. drewniany most wiślany spalił się i nie został odbudowany. Istniała już stała przeprawa kolejowo-drogowa – czyli nowy most żelazny, który połączył oba brzegi miasta. W wyniku prac budowlanych i przemian urbanistycznych zniknęły dawne osady i zmieniło się także znaczenie Kępy Bazarowej. Zarówno dawne wsie olęderskie (Stawki, Rudak), jak i miasto Podgórz są częścią Torunia.
Źródło: Dybów, Małpi Gaj, Podgórz. Tajemnice lewobrzeżnego Torunia – katalog wystawy Archiwum Państwowego w Toruniu.
Następna wycieczka 4 listopada 2026 roku
Spotykamy się o godz. 10.00 – Plac Mariana Rapackiego
(przy pomniku Marszałka Piłsudskiego).
Temat wycieczki ”Sławni Torunianie
– Janina i Zygfryd Gardzielewscy”.
Długość przejścia wyniesie ok. 5 km.
Wycieczkę poprowadzą Teresa Karasiewicz przodownik turystyki pieszej PTTK, oraz Małgorzata Kozieł.
Ø W planie zwiedzanie wystawy „Portret podwójny. Dziedzictwo Janiny i Zygfryda Gardzielewskich w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu”.
Przebieg trasy do wpisania w książeczkach OTP:
28.10.2026r. Toruń – Dom Muz ul. Poznańska, Podgórska, Dworzec Główny, Kępa Bazarowa, Archiwum Państwowe - „Lewobrzeże Torunia” – 60+ z PTTK) 4 km.
Relację przygotowała Teresa Karasiewicz – przewodnicząca Komisji Turystyki Pieszej.